Dowladda Turkiga ayaa dhawaan diyaarado dagaal oo casri ah, nooca F-16, kasoo dejisay magaalada Muqdisho, caasimadda Soomaaliya. Tallaabadan ayaa muujinaysa heer cusub oo iskaashi milatari iyo mid amni oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga, iyadoo la rumeysan yahay in ay qeyb ka tahay qorshe ballaaran oo istaraatiiji ah oo Turkigu ka wado Geeska Afrika, gaar ahaan gudaha Soomaaliya.
Diyaaradahan F-16 ayaa ka mid ah diyaaradaha dagaal ee ugu horumarsan caalamka, kuwaas oo loo adeegsado ilaalinta hawada, tababarka ciidamada, iyo howlgallada ka dhanka ah kooxaha hubeysan. Imaanshahooda Muqdisho ayaa la tilmaamayaa in uu yahay fariin cad oo muujinaysa in Turkigu uu si toos ah uga go’an yahay xoojinta amniga iyo awoodda difaaca Soomaaliya, gaar ahaan xilligan uu dalku wajahayo caqabado amni iyo hanjabaado argagixiso.
Sidoo kale, tallaabadan waxay qeyb ka tahay dadaallada Turkiga ee uu ku doonayo inuu saameyn milatari, dhaqaale, iyo mid siyaasadeed ku yeesho gobolka Geeska Afrika, kaas oo ah gobol istaraatiiji ah oo ay daneynayaan quwadaha caalamka. Soomaaliya, oo leh xeebo dhaadheer iyo marin-biyood muhiim ah, ayaa Turkiga u ah albaab muhiim u ah ballaarinta saameyntiisa gobolka.
Khubaro amni ayaa sheegaya in joogitaanka diyaaradaha F-16 ay sidoo kale kor u qaadi karto kalsoonida ciidamada qaranka Soomaaliyeed, isla markaana ay suuragal ka dhigto tababar iyo taageero farsamo oo heer sare ah oo ay helaan ciidamada cirka ee Soomaaliya. Arrintan ayaa la filayaa in ay door muhiim ah ka ciyaarto dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab iyo xasillinta guud ee dalka.
Gebi ahaan, imaanshaha diyaaradaha F-16 ee Turkiga ee Muqdisho wuxuu muujinayaa isbeddel cusub oo ku yimid xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga, iyo sidoo kale sida Soomaaliya ay uga sii dhex muuqanayso loollanka istaraatiijiyadeed ee quwadaha caalamka ee Geeska Afrika.
1. Amniga iyo Ilaalinta Danaha Turkiga ee Gobolka
Turkiga waxa uu amniga iyo xasilloonida Soomaaliya u arkaa arrin si toos ah ula xiriirta danihiisa istaraatiijiyadeed ee gobolka Geeska Afrika. Soomaaliya waxay muddo dheer wajahaysay caqabado amni oo ay ugu waaweyn yihiin kooxaha argagixisada sida Al-Shabaab iyo shabakado hubeysan oo khatar ku ah amniga gudaha, kan gobolka iyo kan caalamkaba. Turkigu waxa uu aaminsan yahay in xasillooni darrada Soomaaliya ay si toos ah u carqaladeyn karto amniga badda, ganacsiga caalamiga ah, iyo dadaallada lagula dagaallamayo argagixisada ee caalamka.
Iyada oo ay taasi jirto, Turkiga wuxuu si firfircoon uga qeyb qaadanayaa dadaallada lagu xoojinayo amniga Soomaaliya, isagoo taageero milatari, mid farsamo iyo mid tababarba siinaya dowladda Soomaaliya. La-dagaallanka Al-Shabaab ayaa ah tiir muhiim u ah siyaasadda amni ee Turkiga ee Soomaaliya, maadaama kooxdaasi ay halis ku tahay hay’adaha dowladda, shacabkaba, isla markaana ay carqalad ku tahay dib-u-dhiska iyo horumarka dalka.
Soo dejinta iyo isticmaalka qalab milatari oo casri ah, oo ay ka mid yihiin diyaaradaha dagaalka iyo qalabka cirka, waxay qeyb ka yihiin qorshaha Turkiga ee lagu xoojinayo awoodda difaaca ee Soomaaliya. Tallaabadan waxaa loogu talagalay in lagu kordhiyo kartida ciidamada Soomaaliyeed ee la dagaallanka argagixisada, sugidda hawada dalka, iyo ilaalinta xarumaha muhiimka ah ee dowladda. Taageeradan milatari waxay sidoo kale muujinaysaa kalsoonida Turkiga ee ku aaddan dowladnimada Soomaaliya iyo rabitaanka uu u qabo in la dhiso ciidan qaran oo isku filan mustaqbalka fog.
Sidoo kale, Turkiga wuxuu rumeysan yahay in xoojinta awoodda difaaca ee Soomaaliya ay gacan ka geysaneyso xasilloonida guud ee Geeska Afrika. Amni darrada Soomaaliya waxay saameyn ku yeelan kartaa dalalka dariska ah sida Itoobiya iyo Kenya, iyadoo u sahleysa dhaqdhaqaaqa kooxaha hubeysan ee xuduudaha ka gudba. Sidaas darteed, taageerada amni ee Turkiga ee Soomaaliya waxay leedahay ujeeddo ka baxsan hal dal, balse waxay qayb ka tahay dadaal ballaaran oo lagu sugayo nabadda iyo amniga gobolka oo dhan.
Ugu dambeyntii, istaraatiijiyadda amni ee Turkiga ee Soomaaliya waa mid ku saleysan ilaalinta danaha amni ee Turkiga, la-dagaallanka argagixisada, iyo dhismaha awood difaac oo Soomaaliyeed oo awood u leh inay mas’uuliyadda amniga dalka la wareegto. Taageeradan waxay Soomaaliya u horseedi kartaa xasillooni waarta, halka Turkiguna uu ku xaqiijinayo doorkiisa quwad amni oo saameyn leh oo ka jirta Geeska Afrika.
2. Xiriirka Siyaasadeed iyo Dhaqaale ee Soomaaliya iyo Turkiga
Xiriirka u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga waa mid ku saleysan kalsooni, iskaashi joogto ah, iyo dano wadaag ah oo siyaasadeed iyo dhaqaale. Tan iyo sannadkii 2011, Turkiga wuxuu si muuqata u kordhiyay doorkiisa Soomaaliya, gaar ahaan kadib booqashadii taariikhiga ahayd ee Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdoğan ku tagay Muqdisho, taas oo astaan u noqotay bilowga xiriir istaraatiijiyadeed oo cusub oo u dhexeeya labada dal.
Dhanka siyaasadda, Turkiga wuxuu Soomaaliya si joogto ah uga taageeraa fagaarayaasha caalamiga ah, isagoo garab istaaga madax-bannaanida, midnimada, iyo xasilloonida siyaasadeed ee dalka. Dowladda Turkiga waxay door muuqda ka qaadataa dadaallada dib-u-dhiska dowladnimada Soomaaliya, iyadoo kaalin ku leh wada-hadallada siyaasadeed, taageerada hay’adaha dowliga ah, iyo kobcinta awoodda maamulka.
Dhanka dhaqaalaha, Turkiga wuxuu maalgelin ballaaran ku sameeyay Soomaaliya, gaar ahaan dhismaha iyo horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha. Mashaariic ay ka mid yihiin dayactirka iyo ballaarinta Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde, Dekedda Muqdisho, isbitaallo, waddooyin, iyo xarumo waxbarasho ayaa si cad u muujinaya doorka Turkiga ee horumarinta dhaqaalaha Soomaaliya. Shirkadaha Turkiga ayaa sidoo kale ka hawlgala ganacsiyo kala duwan, iyagoo abuuraya fursado shaqo iyo kobcin dhaqaale.
Dhanka is-kaashiga milatari, Turkiga wuxuu Soomaaliya ka taageeraa tababarka iyo qalabaynta Ciidamada Xoogga Dalka Soomaaliyeed, si loo xoojiyo amniga iyo awoodda difaac ee dalka. Is-kaashigan milatari wuxuu sidoo kale gacan ka geysanayaa la-dagaallanka kooxaha argagixisada iyo sugidda amniga guud.
Ugu dambeyntii, Turkiga wuxuu doonayaa inuu sii xoojiyo xiriirkiisa siyaasadeed iyo dhaqaale ee Soomaaliya, maadaama uu u arko Soomaaliya lamaane istaraatiiji ah oo muhiim u ah Geeska Afrika. Dhanka kale, Soomaaliya waxay xiriirka Turkiga u aragtaa fursad ay ku heli karto taageero dib-u-dhis, amni, iyo horumar dhaqaale, taas oo ka dhigaysa xiriirka labada dal mid ay si dhab ah uga faa’iideysan karaan labada dhinacba.
3. Saameynta Istaraatiijiyadda juqraafiyeed ee Turkiga
Turkiga waxa uu si weyn u danaynayaa istaraatiijiyadda juqraafiyeed ee gobolka Geeska Afrika, gaar ahaan Soomaaliya, sababo la xiriira muhiimadda istaraatiijiyadeed ee goobta ay ku taallo Soomaaliya. Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer Afrika, waxayna ku taallaa meel isku xirta Badweynta Hindiya iyo marin-biyoodka Badda Cas, taas oo ah mid ka mid ah marinnada ganacsi ee ugu mashquulka badan caalamka. Meeshan juqraafiyeed waxay ka dhigaysaa Soomaaliya dal door muhiim ah ka ciyaara amniga badda iyo xasiloonida ganacsiga caalamiga ah.
Joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya wuxuu qeyb ka yahay dadaal ballaaran oo lagu xoojinayo saamayntiisa gobolka. Turkigu wuxuu doonayaa inuu helo saameyn milatari iyo mid amni si uu uga hortago khataraha amni ee badda sida burcad-badeedda, argagixisada, iyo carqaladaynta maraakiibta ganacsiga. Saldhigga tababarka milatari ee Turkiga ee Muqdisho (TURKSOM) wuxuu astaan u yahay istaraatiijiyaddan, maadaama uu Turkigu ku tababaro ciidamada qaranka Soomaaliyeed, taas oo kor u qaadaysa awoodda amni ee Soomaaliya isla markaana xoojinaysa saameynta Turkiga ee mustaqbalka fog.
Sidoo kale, Turkigu wuxuu ka faa’iideysanayaa xiriirka istaraatiijiyadeed ee uu la leeyahay Soomaaliya si uu u ilaaliyo danihiisa siyaasadeed iyo kuwa dhaqaale. Soomaaliya waxay u noqonaysaa marin uu Turkigu kaga dhex muuqdo tartanka quwadaha caalamiga ah ee ka jira Geeska Afrika, sida Shiinaha, Imaaraadka Carabta, Mareykanka iyo quwadaha Yurub. Iyada oo loo marayo joogitaan milatari iyo iskaashi siyaasadeed, Turkigu wuxuu doonayaa inuu yeesho kaalmo go’aan-qaadasho oo ku saabsan arrimaha amniga, dekedaha, iyo marin-biyoodka muhiimka ah.
Ugu dambeyntii, istaraatiijiyadda juqraafiyeed ee Turkiga ee Soomaaliya waa mid ku dhisan isku dhaf ah dano amni, siyaasad dibadeed iyo istaraatiijiyad badeed, taas oo ujeedadeedu tahay in Turkigu noqdo quwad saameyn leh oo ka jirta Geeska Afrika, isla markaana uu sugo danihiisa istaraatiijiyadeed ee juqraafi ahaan iyo kuwa mustaqbalka fog.
4. Qodista Shidaalka iyo Kheyraadka Badda Soomaaliya
Soomaaliya waxa ay ka mid tahay dalalka leh kheyraad dabiici ah oo ballaaran, gaar ahaan shidaalka iyo gaaska ku jira badda hoosteeda. Daraasado horudhac ah iyo xog cilmiyeed ayaa muujinaya in xeebaha Soomaaliya ay leeyihiin awood tamareed oo aad u weyn, taas oo ka dhigi karta qodista shidaalka badda mid ka mid ah mashaariicda ugu muhiimsan ee horseedi kara koboc dhaqaale, maalgelin shisheeye, iyo horumar waara oo dalka ka hirgala mustaqbalka fog.
Turkiga waxa uu si toos ah dan uga leeyahay ka-qeyb-qaadashada mashaariicda la xiriira shidaalka iyo kheyraadka badda ee Soomaaliya. Iyada oo loo marayo shirkadaha Turkiga ee ku shaqeeya tamarta, macdanta, iyo adeegyada farsamada, Turkigu waxa uu raadinayaa fursado dhaqaale oo ay ka faa’iideystaan labada dal. Ka-qeybgalka Turkiga ee mashaariicdan wuxuu sidoo kale xoojinayaa joogitaankiisa istaraatiijiyadeed ee badda, gaar ahaan Badweynta Hindiya iyo marinada muhiimka ah ee ganacsiga caalamiga ah.
Soomaaliya, dhankeeda, waxay u aragtaa iskaashiga Turkiga fursad ay ku heli karto taageero farsamo, maalgashi, iyo khibrad ku saabsan sahminta, qodista, iyo maaraynta kheyraadka shidaalka. Haddii si habboon loo maareeyo, kheyraadka badda ee Soomaaliya wuxuu noqon karaa laf-dhabar dhaqaale oo kaalin weyn ka qaata dib-u-dhiska dalka, abuurista shaqooyin, iyo xoojinta miisaaniyadda dowladda.
Arrintan waxa kale oo ay si dhow ula xiriirtaa amniga iyo xasilloonida gobolka. Qodista shidaalka badda waxay u baahan tahay jawi amni oo sugan, maadaama goobaha sahminta iyo kaabayaasha badda ay noqon karaan bartilmaameed ay weeraraan kooxaha hubeysan ama burcad-badeedda. Sidaas darteed, taageerada Turkiga ee dhinaca amniga badda iyo difaaca xeebaha Soomaaliya waxay noqoneysaa arrin lama huraan ah si loo ilaaliyo kheyraadkaas loogana hortago khataraha amni.
Sidoo kale, waxaa muhiim ah in kheyraadka shidaalka iyo khayraadka badda loo maareeyo si cadaalad ah oo waafaqsan danaha iyo siyaasadaha dowladda Soomaaliya. Turkiga wuxuu door ka qaadan karaa taageeridda qorshayaasha dowladda ee ku saabsan sharciyeynta, maamulka, iyo daahfurnaanta kheyraadka, si looga fogaado khilaafaad siyaasadeed, musuqmaasuq, iyo loollan dibadeed oo carqaladeeya horumarka dalka.
Si kastaba ha ahaatee, ka-qeyb-qaadashada Turkiga ee mashaariicda shidaalka iyo kheyraadka badda ee Soomaaliya waxay ka tarjumaysaa istaraatiijiyad ballaaran oo uu Turkigu ka wado Geeska Afrika. Istaraatiijiyaddan waxay isku daraysaa dano amni, dhaqaale, iyo siyaasad dibadeed, iyadoo ujeeddadeedu tahay ilaalinta amniga gobolka, ka hortagga argagixisada, iyo xoojinta xiriirka dhaqaale iyo siyaasadeed ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga.
W/Q: Tifatiraha Bulshoweyn Online
webmaster@bulshoweyn.com
https://bulshoweyn.com